"Dì Jackie"
Vô cùng xúc động, tôi mở
máy tính ra và vào trang Facebook của bà. Tôi nghĩ mình sẽ được an ủi đôi chút
khi xem ảnh của dì, đọc một vài câu dí dỏm của dì trong các bài đã đăng, và
tưởng tượng dì đang nói bằng chất giọng giọng vang vang, rõ ràng âm điệu vùng
Baltimore.
Trên đầu trang Facebook
của dì là một video do người anh họ tôi đăng, với hai con voi đang nghịch nước.
(Dì tôi rất yêu voi. Bà có hàng ngàn món đồ về voi chưng khắp nhà.) Bên dưới đó
là những lời thương tiếc của sinh viên cũ, và bài cáo phó mà người chị chồng bà
đăng lên.
Tôi tiếp tục kéo xuống.
Theo Facebook, dì Jackie
học ngành Sư phạm Tiếng Anh ở Đại học Bang Frostburg. Bà từng là trưởng ban
tiếng Anh của Trường Baltimore City, và bà đang sống ở Baltimore, bang
Maryland.
"Đang sống à?"
tôi nghĩ.
Bà đâu còn sống ở đâu
nữa. Bà đã qua đời rồi.
Nhưng nếu bạn chỉ lướt
qua Facebook của bà và không kéo xuống phần cáo phó, bạn có thể không biết bà
đã mất.
Bà vẫn ở đó, theo cách
nào đó, còn sống. Bà sẽ... ở đây. Trên Facebook.
Tôi nhớ lại cái đêm gia
đình tôi đứng quanh dì Jackie, cả người nối đầy những dây nhợ bệnh viện, và
chúng tôi nhìn dì qua đời.
Quan sát hiện tượng đó là
một điều kỳ lạ. Dì ở đó, người thân yêu của bạn - bạn đang nói chuyện với dì,
nắm chặt tay dì, nhìn đường điện tâm đồ màu xanh chậm dần, chậm dần - và rồi dì
không còn nữa.
Một cái máy khác, trong
khi đó, vẫn đang duy trì sự sống của dì: Một cái máy chủ ở xa xôi đâu đó vẫn
giữ lại ý nghĩ của dì, ký ức và cả các mối quan hệ của dì.
Rõ ràng là một người
không còn sau khi cơ thể họ đã chết đi, nhưng nhìn theo một cách khác thì họ
vẫn tồn tại trong thế giới ảo kỹ thuật số. Mọi người vẫn thấy là người đó còn
sống, còn tiếp tục online trên mạng.
Việc chúng ta tiếp tục
hiện diện trong thế giới ảo đã thay đổi cách ta chết đi thế nào? Với những
người đã khóc thương trong ngày ta chết đi, điều này có ý nghĩa gì?
Tài khoản Facebook của những người đã chết
Số người chết trên
Facebook đang tăng nhanh.
Vào năm 2012, tám năm sau khi mạng xã hội này ra đời, có 30
triệu người dùng có tài khoản Facebook đã chết. Con số đó vẫn tiếp tục tăng
lên. Một số ước tính cho biết mỗi ngày có hơn 8.000 người dùng Facebook từ
trần.
Đến một lúc nào đó, trên
Facebook sẽ có nhiều người chết hơn người sống. Facebook đã trở thành một nghĩa
địa liên tục mở rộng và đông đúc thêm.
Rất nhiều tài khoản
Facebook công bố người chủ sở hữu đã qua đời, họ được "tưởng nhớ".
Tài khoản của họ được gắn
một nhãn với từ "Tưởng nhớ" và các tài khoản này sẽ không còn xuất
hiện ở nhiều vị trí thường thấy như "Người bạn có thể biết" hay trong
lời nhắc chúc mừng sinh nhật nữa.
Nhưng không phải mọi
người dùng Facebook qua đời đều được tưởng nhớ.
Kerry, một trong những
bạn chung ký túc xá của tôi thời đại học, tự tử cách đây vài năm. Vợ anh, gia
đình và bạn bè vẫn tiếp tục đăng tải cập nhật trên tường nhà anh. Và khi họ làm
vậy, tên Kerry vẫn tiếp tục xuất hiện trên tường Facebook nhà tôi.
Cả Kerry lẫn dì Jackie
của tôi đều không được tưởng nhớ.
Nghĩa là, dù cho với lý
do hay mục đích gì, sự ra đi của họ vẫn không được Facebook công nhận. Danh
tính trên mạng của họ vẫn tiếp tục tồn tại.
Di sản để lại
Mạng xã hội đã dạy cho ta
hiểu về sức mạnh của khoảnh khắc - kết nối và tiếp cận dễ dàng với mọi người
vòng quanh thế giới. Nhưng giờ đây, có lẽ đã đến lúc để xem xét cuối cùng điều
còn lại là gì: di sản của chúng ta.
Trước đây, chỉ có những
người nổi bật mới có di sản, thường bởi vì họ có để lại những ghi chép cho các
tiền bối, hay bởi vì những người thế hệ sau tò mò ghi chép lại cho họ. Nhưng
thời đại kỹ thuật số đã thay đổi điều đó. Giờ đây, mỗi chúng ta đều dành nhiều
giờ mỗi tuần, thường là hơn 12 tiếng, theo một khảo sát gần đây, để viết tiểu
sử của chính mình.
Tôi nói với mẹ tôi là các
cháu của tôi có lẽ sẽ biết thêm về bà bằng cách xem Facebook của bà.
Nếu như mạng xã hội này
tồn tại dài lâu, lũ trẻ sẽ không chỉ biết về những sự kiện quan trọng trong đời
vốn được ghi trong tiểu sử chính thức của mẹ tôi.
Chúng sẽ còn được biết
thêm những chi tiết nhỏ nhặt hàng ngày của bà: những cái hình meme khiến bà
cười, các bức ảnh lan truyền mà bà chia sẻ, nhà hàng nào bà và cha tôi thích đi
ăn cùng nhau, câu châm ngôn tôn giáo hài hước nào mà bà thích.
Và tất nhiên, sẽ có rất
nhiều ảnh cho các cháu xem cùng với sự kiện. Bằng cách xem những thông tin này,
các cháu của tôi có thể biết về bà cố của chúng.
Chúng ta có thể cho rằng
những dữ liệu trên mạng xã hội mà ta đăng công khai cũng giống như những linh
hồn kỹ thuật số: bởi ai đọc Facebook tôi có thể biết niềm tin tôn giáo của tôi
là gì, quan điểm chính trị của tôi ra sao, biết về người yêu của tôi, về cách
hành văn của tôi.
Nếu ngày mai tôi có chết
đi, linh hồn kỹ thuật số của tôi vẫn tiếp tục tồn tại.
Thay đổi để thích nghi với thời
kỹ thuật số
Vậy thì, nếu cuối cùng
một người thân yêu của ta tiếp tục được sống, thì điều đó sẽ thay đổi sự thương
tiếc vì mất người thân ra sao?
Một trong những văn bản
tiên phong từ năm 1969 của tác giả Elisabeth Kubler-Ross nói về sự thương tiếc
trong quyển "Về cái chết và sự chết đi". Quyển sách của bà chia quá
trình thương tiếc thành năm bước: từ chối, giận dữ, thỏa hiệp, tuyệt vọng, chấp
nhận.
Từ khi quyển sách được
xuất bản, những chuyên gia hiện đại đã đặt câu hỏi và phê phán nội dung cốt lõi
của nó, chủ yếu là để hiểu về quá trình người còn sống sẽ đau khổ và thương
tiếc, sau đó chấp nhận sự thật người mất ra đi và họ sống tiếp.
Ngày nay, rất nhiều nhà
tư vấn giúp người chịu tang nhận ra người thân yêu của họ vẫn tiếp tục ở bên
họ, theo một cách nào đó, dù người ấy đã chết đi.
Tuy nhiên, một phần của
quá trình thương tiếc bắt buộc phải diễn ra, và thật vậy, là sẽ phải có sự quên
đi, theo một cách nào đó. Không phải là ta phải quên đi người thân yêu của mình
đã từng tồn tại, mà là quên đi cách họ hiện diện với ta trong cuộc sống này.
Đó là điều mới trong thế
giới của chúng ta: Dữ liệu số không cho phép ta quên đi.
Trong tác phẩm xuất bản
vào năm 2009 có tựa: "Nút xoá (Delete): Đức hạnh của việc lãng quên trên
thế giới số", tác giả Viktor Mayer-Schonberger tranh luận mạnh mẽ rằng cốt
lõi của con người là khả năng lãng quên.
Khả năng này cho phép
chúng ta "hành động trong hiện tại, dù hiểu biết về quá khứ nhưng không bị
kìm kẹp bởi nó." Ông viết, lãng quên cho phép chúng ta "sống và hành
động vững vàng trong hiện tại".
Mayer-Schonberger đề cập
đến truyện ngắn "Funes, người cường ức" của nhà văn Jorge Luis Borges
với nhân vật trung tâm mất khả năng lãng quên sau một tai nạn xe hơi thảm khốc.
Funes có khả năng đọc lại đầy đủ mọi quyển sách mà anh từng đọc, và có thể nhắc
lại từng chi tiết rõ nét về mỗi ngày anh từng trải qua.
Nhưng khả năng này cũng trở thành một lời nguyền với Funes: trí
nhớ của mình, như anh thừa nhận, "giống như một bãi rác".
Tên của nhân vật là
Funes, dịch ra có nghĩa là "xấu số", là một chỉ dấu cho thấy Borges
thương xót cho nhân vật của ông, người mà, như Donna Miller Watts nhận định, là
một "kẻ tàng trữ cưỡng bách, một gã đồng nát của tâm trí".
Cuối cùng, anh lạc lối
trong những từ ngữ trong đầu, không thể tổng hợp hay phác họa điều gì bởi
"nghĩ là bỏ qua (hoặc quên đi) sự khác biệt".
Với Watts, tình trạng tâm
trí của Funes gợi lại việc "hàng loạt thông tin" đã từng "được
đưa lên thế giới kỹ thuật số" cũng không bao giờ bị quên lãng.
Mayer-Schonberger viết,
bài học là "một sự gợi nhớ quá hoàn hảo có thể dẫn chúng ta đến tình trạng
bị mắc kẹt trong ký ức, không thể bỏ quá khứ lại sau lưng."
Kỹ thuật số buộc chúng ta
phải nhớ về người đã chết. Như nhà xã hội học Jean Baudrillard cảnh báo, sự trả
đũa của họ chính là việc chúng ta bị ám ảnh về sự vắng mặt của chính họ.
Trong quá khứ, việc
tưởng nhớ người đã khuất là đi kèm với một hành động thực sự. Bạn phải đi đến
nơi nào đó để tưởng nhớ người thân, như là nghĩa trang, nhà thờ, đến nơi tưởng
niệm. Hoặc bạn phải lấy hộp ảnh cũ, album ảnh hay những video quay trong lễ
tang ra xem. Bạn phải tốn thời gian để có thể hồi tưởng quá khứ, về lịch sử của
mình, thời gian mình trải qua với người đó.
Nhưng trên Facebook, mọi
nơi mọi chốn đều hiện diện còn mọi thời điểm đều là ở thời hiện tại. Dì
Jackies của tôi vẫn tồn tại trên mạng xã hội, hệt như tôi.
Theo cách nào đó, tôi vẫn
sẽ sống tiếp từng ngày với dì, với với hàng triệu người đã chết trên Facebook.
Một trong những câu chuyện kinh dị nhất tôi từng nghe do một chú
hề ở rạp xiếc tên là Dooby kể. Trước khi anh lên sân khấu diễn, anh nghe một
đoạn thư thoại từ người ông đang hấp hối. Ông nói ông yêu anh và rằng họ sẽ nói
chuyện sau. Thời điểm Dooby nghe đoạn thư thoại, ông của anh đã qua đời.
Một chú hề nghe giọng nói
của người đã chết - đó có lẽ là cách duy nhất tôi có thể mô tả giống với cảm
giác khi xem Facebook của dì Jackie của tôi. Dì đang ở cùng không gian tôi hiện
diện, mà tôi biết dì đã qua đời.
Có một từ để nói về cảm
giác ta biết điều gì đó tồi tệ đang xảy ra, đó là dự cảm, cũg có hàm nghĩa là
"cảnh báo".
Xem Facebook của một
người đã chết không khác gì cảm giác đó, nhưng có một điều khác biệt quan
trọng: Chúng ta đã biết có điều gì đó tồi tệ sẽ xảy ra vào lúc nào. Chúng ta có
thể gọi cảm giác này là dự cảm lặp lại, như thế đó là lời nhắc nhở mà ta đã được
cảnh báo.
Dĩ nhiên là, chẳng có
giải pháp nào tốt cho các dữ liệu đã chết, hay các con ma kỹ thuật số. Hy vọng
duy nhất là đến một lúc nào đó, trí nhớ của internet rồi cũng sẽ phai mờ.
"Sự thật là"
nhà văn Borges viết, "chúng ta sống tiếp bằng cách bỏ mọi thứ lại sau
lưng".
Nguồn: BBC Việt Ngữ
EmoticonEmoticon